Nội dung chính
Giới thiệu về tài trợ bên thứ ba và bối cảnh pháp lý Việt‑EU
Tài trợ bên thứ ba đang trở thành công cụ then chốt giúp nhà đầu tư Việt Nam giảm thiểu rủi ro tài chính khi giải quyết tranh chấp đầu tư với Liên minh châu Âu.
Vào ngày 30‑6‑2019, Việt Nam ký Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam‑EU (EVFTA) và Hiệp định Bảo hộ Đầu tư (EVIPA). EVFTA có hiệu lực từ 1‑8‑2020, trong khi EVIPA sẽ có hiệu lực sau khi được các quốc hội thành viên EU và Việt Nam phê chuẩn. Khi EVIPA có hiệu lực, Điều 3.28 Chương 3 cho phép sử dụng “tài trợ bên thứ ba” để giảm thiểu chi phí và rủi ro trong quá trình tranh chấp.
Định nghĩa và cơ chế theo EVIPA
Theo Điều 3.28, một bên được coi là “bên thứ ba tài trợ” nếu:
- Không phải là một trong các bên tranh chấp hoặc có liên quan trực tiếp.
- Ký kết Thỏa thuận tài trợ chi phí tố tụng cho một bên tranh chấp.
- Nhận thù lao chỉ khi bên nhận tài trợ thắng kiện.
Ai là bên thứ ba tài trợ?
Những tổ chức thường tham gia bao gồm các quỹ đầu tư chuyên về tài trợ kiện tụng (ví dụ: Burford Capital, Omni Bridgeway, Harbour Litigation Funding), ngân hàng, công ty bảo hiểm, hoặc công ty mẹ, công ty con của các bên tranh chấp.
Hình thức thù lao và mức lợi nhuận thực tế
Thù lao phụ thuộc vào kết quả của vụ tranh chấp và có thể là:
- Một khoản cố định.
- Một phần % trên số tiền bồi thường thu được.
- Một tỷ lệ phần trăm trên vốn tài trợ.
- Kết hợp các hình thức trên.
Theo báo cáo của Civil Justice Council (2025), lợi nhuận trung bình của nhà tài trợ dao động từ 15 % đến 50 % số tiền thu hồi, hoặc thậm chí lên tới ba lần vốn đã đầu tư, tùy vào mức độ rủi ro.
Nếu vụ việc thất bại, bên nhận tài trợ không có nghĩa vụ trả lại, và nhà tài trợ sẽ chịu mất toàn bộ khoản đầu tư.
Mô hình tài trợ phổ biến
1. Bảo hiểm rủi ro kiện tụng
Loại bảo hiểm này có thể bao gồm chi phí pháp lý của bên được bảo hiểm và/hoặc trách nhiệm chi trả chi phí pháp lý của đối phương nếu không thắng kiện, tùy theo cấu trúc hợp đồng (ICCA‑Queen Mary Report, 2018).
2. Vay truyền thống, đầu tư cổ phần hoặc mô hình lai
Nhà tài trợ có thể là công ty mẹ, cổ đông, hoặc tổ chức tài chính cung cấp khoản vay hoặc vốn cổ phần để trang trải chi phí tranh chấp.
3. Phí thành công (contingency fee)
Luật sư có thể đóng vai trò nhà tài trợ bằng cách nhận thù lao dựa trên kết quả phán quyết. Khi khách hàng không thắng, luật sư không nhận phí; khi thắng, luật sư thu một phần % nhất định của số tiền bồi thường.
Những lưu ý pháp lý khi ký Thỏa thuận tài trợ
Chọn luật áp dụng
Do “tài trợ bên thứ ba” chưa được quy định đồng nhất trên toàn cầu, các bên nên lựa chọn luật của một quốc gia có khung pháp lý bảo vệ minh bạch và công bằng. Việc này giảm thiểu tranh chấp về quyền lợi và nghĩa vụ trong Thỏa thuận.
Tiêu chí lựa chọn nhà tài trợ
Nhà đầu tư cần xem xét năng lực tài chính, uy tín, kinh nghiệm trong lĩnh vực tranh chấp quốc tế, cùng với các điều kiện tối thiểu về vốn và quyền kiểm soát hợp đồng (ví dụ: quyền kiểm tra Thỏa thuận trước khi ký).
Quy định công bố và bảo mật thông tin
EVIPA yêu cầu các bên phải thông báo cho Hội đồng Trọng tài về sự hiện hữu và bản chất của Thỏa thuận tài trợ, kèm theo tên và địa chỉ nhà tài trợ (Điều 3.37). Tuy nhiên, EVIPA không quy định bắt buộc bảo mật thông tin vụ việc đối với nhà tài trợ, vì vậy các bên nên tự bổ sung điều khoản bảo mật trong Thỏa thuận.
Kết luận: Cơ hội và thách thức cho nhà đầu tư Việt Nam
“Tài trợ bên thứ ba” mở ra một kênh tài chính mới, giúp các doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận nguồn vốn để giải quyết tranh chấp đầu tư với EU mà không phải chịu gánh nặng chi phí ban đầu. Đồng thời, nếu không nắm rõ quyền lợi và nghĩa vụ, nhà đầu tư có thể gặp rủi ro pháp lý và tài chính. Vì vậy, việc chuẩn bị kỹ lưỡng, lựa chọn nhà tài trợ uy tín và soạn Thỏa thuận chi tiết là yếu tố then chốt để tận dụng tối đa lợi ích của mô hình này.
Nguyễn Mai Phương – Vũ Thiên Kiều, Global Vietnam Lawyers